آموزش نيروي انساني واحدکرمانشاه

فصل دو : گندزداها و پاک کننده ها

 

تعریف رسمی گندزدایی که مورد قبول انجمن بهداشت عمومی آمریکا می باشد به این صورت بیان گردیده است

 

گندزدایی

 

 عبارت است از کشتن عوامل بیماری زا به وسیله مواد شیمیایی یا وسایل فیزیکی .

  

 این مواد فقط بر روی اشیاء بیجان کاربرد دارد ، روی سطح بدن استفاده نمی شود ومعمولا هنگامی به کارمی رود که عمل استرلیزاسیون غیر ممکن یا غیر ضروری باشد .هدف از گندزدایی به حداقل رساندن خطر عفونت یافسادمحصولات است که اغلب باکاربرد شیمیایی واز طریق کاهش تعداد میکروبها به ویژه میکروبهای بیماری زا در محیط بیجان صورت می گیرد 0

گند زدا ماده شیمیائی است که موجب نابودی میکرو ارگانیسم های مفید یا بیماریزا می شود و بیشتر در مورد    فرم های رویشی کاربرد دارد و معمولا شامل اسپور باکتری ها نمی شود.

هر دسته از عوامل گندزدا علیه گروه ویژه ای ازمیکرو ارگانیسم ها موثر هستند که متناسب با آن ها نامگذاری      شده اند . مانند عوامل باکتری کش( Bactericide )، قارچ کش( Fungicide )، ویروس کش( Viricide)

دسته دیگری از ترکیبات شیمیائی که برای میکروارگانیسم ها کشنده نبوده ولی شدیدا از رشد آن ها جلوگیری میکنند به پسوند –static ختم میشوندمثل باکتریو استاتیک Bacteriostatic))

 

استریلیزاسیون

 

 فرایندی است که به وسیله تمام سلول های زنده ، اسپور ها و ویروس ها از بین رفته ویا  از روی شئ زدوده می شوند . استریل کردن یک اصطلاح مطلق بوده و علت آن این است که تقریبا اشیاء به حالت استریل باقی نمی مانند و حتی اگر یک موجود زنده در یک محیط ویا بر روی یک شئ وجود داشته باشد آن محیط و یا شئ استریل نخواهد بود. یک شئ استریل عاری از میکرو ارگانیسم های فعال ، اسپور ها و دیگر عوامل عفونی است و این عمل به طریقه فیزیکی یا کاربرد مواد شیمیائی استریل کننده انجام می شود.

 

خصوصیات یک ترکیب شیمیائی ایده آل برای گند زدائی :

 

1-   اثر روی میکرو ارگانیسم های بیماریزا

2-   نداشتن میل ترکیبی با خون و ترشحات زخم ها

3-   عدم سمیت برای انسان یا سایر موجودات زنده

4-   قابلیت انحلال در آب و سایر حلال ها را داشته باشد

5-   به سادگی قابل حمل باشد

6-    اثر گندزدائی وپاک کنندگی را با هم داشته باشد

7-  با دترجنت ها( به طور مثال پودر رختشوئی)  و صابون ها و سایر مواد شیمیائی سازش پذیر باشد.

8-   قدرت نفوذ کافی داشته باشد

9-   زمان رسیدن به حداکثر اثر( پیک اثر ) کوتاه باشد

10-   بوی زننده نداشته باشد

11-   در باکتری ها ایجاد مقاومت نکند

12-  ارزان باشد

13-   مدت زمان بیشتری حداکثر اثر خود را حفظ کند

14-  اثر خوردگی یا تخریب کنندگی نداشته باشد

     

  گروه های مهم عوامل ضد میکروبی شیمیائی :

 آلدئیدها

• استریل کننده های شیمیائی گازی شکل
• اسیدها
• الکل ها
• رنگ های ضدمیکروبی
• سورفاکتانت ها
• فلزات سنگین
• فنول و مشتقات آن ها
• قلیا ها                    
• کلروهگزدین
• مواد احیا کننده
• مواد اکسید کننده
• هالوژن ها

  

v    آلدئید ها

 

   مولکولهای بسیار واکنش پذیری بوده که با پروتئین ها ترکیب شده و آن ها را غیر فعال می سازند. این مواد      اسپور کش( اسپور : شکل مقاوم میکرو ارگانیسم ها)  بوده و می توانند به عنوان استریل کننده های شیمیائی به کار روند.

فرمالدئید و گلوتار آلدئید دو نوع ترکیب از آلدئید ها هستند که در زمره گندزدا های خوب و موثر قلمداد         می شوند.این ترکیبات گران قیمت هستند برای گندزدائی ظروف بویژه سطوح فلزی مناسب هستند و سبب خوردگی فلزات نمی گردند و توسط دترجنت ها و ترکیبات مصنوعی مورد استفاده در محیط های بیمارستانی  غیر فعال        نمی شوند ولی فرمالدئید به صورت گاز، قدری سمی بوده و محرک قوی مخاط چشم ، نای و بینی می باشد وهمچنین بر اثر تماس زیاد دست ها با محلول غلیظ فرمالدئید ، پوست خشن و سخت می گردد.

گلوتار آلدئید معمولا به ترکیب فعال کننده ای مانند بیکربنات سدیم نیاز دارد اکثر این مواد فعال کننده برای حصول اطمینان از فعال شدن گلوتار آلدئید حاوی رنگ می باشند محلول بافری 2 درصد گلوتار آلدئید گندزدای موثری است این ماده نسبت به فرمالدئید اثر تحریک کنندگی کمتری داردو به منظور گندزدائی بیمارستان ها و تجهیزات آزمایشگاهی به کار می رود . این ماده معمولا اشیاء را در مدت 10 دقیقه گند زدائی می نماید اما برای از بین بردن کامل اسپور ها به ساعت ها زمان نیاز دارد بنابر این در محل هائی که احتمال وجود اسپور میرود ماده گند زدای مناسبی   نمی باشد .

 

v    اسیدها

 

 به دو دسته آلی ومعدنی تقسیم می شوند که ازموارد مصرف نوع معدنی آن گند زدایی نواحی آغشته به مدفوع است به عنوان مثال اسید سولفوریک واسید کلرید ریک نرمال و  یک دهم نرمال برای گندزدایی نواحی آغشته به مدفوع حیوان در دامپزشکی استفاده می شود .از انواع اسید های آلی نیز می توان به اسید بنزوئیک ( ماده محافظ مواد غذائی و محصولات داروئی ، درمان عفونت های قارچی پوست و پا ها ) و اسید استیک ( غلظت 1 درصد جهت ضد عفونی پوست استفاده می شود ) اشاره کرد.

 

v    الکل ها

 

 از پر مصرف ترین گندزداها وضد عفونی کننده ها می باشند وقادر به از بین بردن باکتری ها وقارچ ها هستند بعضی از ویروسهای چربی دار نیز توسط این مواد از بین می روند .از آنجا که الکل  سریعا تبخیر می شود بنابراین کاربرد آن جهت گندزدایی کوتاه مدت، مفید وموثر است .

. الکل ها را می توان به تنهائی و یا به صورت ترکیب با عوامل ضد میکروبی مثل ید ، فرمالدئید و یا ترکیبات آمونیوم کواترنر مورد استفاده قرار دادکه در این صورت میزان تاثیر الکل افزایش می یابد همچنین می توان الکل ها را با آب تا غلظت های 50 تا 90 درصد رقیق کرد که با منعقد کردن پروتئین های اساسی میکروب ها باعث نابودی آن ها           می گردد. در صورتی که الکل به صورت خالص مورد استفاده قرار گیرد موجب انعقاد پروتئین نمی شود به همین دلیل وجود آب در مخلوط الکل ضروری است. الکل ها با از بین بردن چربی روی  پوست می توانند به عنوان یک پاک کننده عمل کنند.

 

v    فنول ها

 

 بررسی ها نشان می دهد امروزه فنول وعصاره محصولات طبیعی دارای فنول به همراه کلرو ید سهم عمده ای رادر بین مواد آنتی سپتیک دارند . امروزه از آنها به عنوان گندزداهای معمولی ومواد نگهدارنده در صنایع گوناگون استفاده وسیع به عمل  می آید . محدودیت عمده آنها در جائی است که کاربردشان باعث آلودگی مواد غذایی   می شود

 

ترکیب اصلی فنول یک ماده جامد بلوری سفید رنگ است  با نقطه ذوب40-35 درجه سانتی گراد که در دراز مدت ابتدا صورتی وبعد سیاهرنگ می شود.  در صورتی که در آب به نسبت 1 به 13 محلول شود  واسید ضعیفی را به وجودمی آورد فنول بر علیه باکتری ها گرم مثبت و منفی موثر بوده ولی بر علیه اسپور باکتری ها و باکتریهای اسید فاست (باکتری هائی که دیواره سلولی مقاوم در برابر اسید دارند.) اثربطئی دارد .

فنول برای آزمایش های( ریدال – والکر) و(چیک – مارتین) جهت ارزیابی گندزداها استاندارد مرجع می باشد .

اکثر فنول هائی که برای ساخت گندزدا مورد استفاده قرار می گیرد از قطران حاصل از تقطیر زغال سنگ به دست    می آیند .

روشهای سنتیک نیز جهت تولید فنول وجود دارد از جمله ذوب بنزن سولفونات سدیم است باهیدروکسید سدیم وهیدرولیز کلروبنزن.

 

 

معمولترین فنول هائی که برای گندزدائی استفاده میشود :

 

 فنول، کروزول و گزیلنول .

 

 

مهمترین فنول ها که به صورت مصنوعی ساخته شده و در گندزدایی موثر هستند :

 

اوکتیل فنول

 

 که به آن 4 ترشیاری اکتیل فنول ( 4-tertiaary octyl phenol)می گویند .به عنوان ماده محافظت کننده محصولات پروتئینه بکار می روند مانند چسب ها ، همچنین این ماده باکتری  استاتیک و قارچ کش نیز می باشد .

   

2فنیل فنول( 2- phenyl phenol)

 به صورت پودر سفید است واز اکتیل فنول محلوتراست. ضد باکتری ،ضد قارچ است وبه عنوان حلزون کش نیز از آن  استفاده می شود .

 

4هگزیل رزور سینول ( 4-hexyl resorcinol)

 

یکی از موارد مصرف کننده آن گندزدایی پوست (به صورت محلول در گلیسرین )است .

 

هالو فنول ها( Halophenol)

 

 ترکیبی است که از هالوژناسیون فنول ها به دست می آید ، فعالیت ضد میکروبی آن ها را افزایش  ولی حلالیت آن ها را در آب کاهش می دهد همچنین به وسیله مواد آلی بی اثر می شود.  با هالوژناسیون فنولها فعالیت ضد میکروبی افزایش می یابد که معروفترین آنها (6،4،2) تری کلرو فنول است. از نظر خاصیت اسیدی از فنول قوی تر است وبه عنوان باکتری کش ، قارچ کش وحشره کش از آن استفاده می شود

یکی از ترکیبات این دسته  دی کلروگزیلنول  است که  برای گندزدایی سطوح کاربرد دارد وبه دلیل این که روی استافیلوکوکها  خیلی موثراست  در بیمارستانها از این ماده زیاد استفاده می شود .

 

نیتروفنولها (Nitrophenol )

 

 از هالوفنل ها سمی ترند وبه عنوان گندزدا هم در خدمات بهداشتی وهم کشاورزی کاربرد دارند مهمترین ترکیب این گروه 4 نیتروفنل (4-P-Nitrophenol) است که به صورت وسیع کاربرد دارد .

 

v    هالوژن ها

 

خانواده هالوژن ها مرکب است از فلوئور ، کلر ، برم و ید که از این 4 عنصر کلر و ید به عنوان ضد عفونی کننده مصرف می شوند. یدبه عنوان یکی از موثرترین وقوی ترین عوامل ضد میکروبی بشمار میرود تاریخ مصرف این ماده به 150 سال پیش برمی گردد ویک عامل ضد میکروبی مفید با اثر کشندگی سریع بر علیه باکتریها، اسپور ها ، مخمر ها، کپکها ویروسها است ید از جلبک های دریایی به دست می آید وبه شکل کریستال های قهوه ای متمایل به قرمز با بوی مخصوص وطعم تند وگس است درآب کم محلول واز نظر شیمیایی نسبت به کلر پایداری کمتری دارد به همین دلیل کمتر تحت تاثیر مواد آلی موجود در محیط قرار می گیرد وفعالیت آن در PH  اسیدی بیشتر از  PH  قلیائی است.

  

ترکیبا ت کلر

    

کلر سم قوی برای تمام موجودات زنده و از آن جمله میکروب ها است و بدین جهت برای گند زدائی آب ، هوا ، اشیاء وفضولات به کار میرود.به نسبت 3 در هزار در هوای مرطوب موجب انهدام اسپور بیشتر میکروب ها در مدت 3 ساعت میگردد. به سهولت توسط مواد آلی و محیط قلیائی بی اثر می گردد.

 

   ترکیبات کلر به دو دسته ترکیبات آلی و غیر آلی تقسیم می گردد:

 

ترکیبات  غیر آلی

 

مثل هیپوکلریت ها از جمله هیپوکلریت پتاسیم به منظور گندزدایی در منازل وتوالت ها به عنوان ضد بو وگندزدایی آب آشامیدنی بخصوص در برابر کلی فرم ها ، عامل حصبه وشبه حصبه به کار می رود .

 

ترکیبات آلی

 

 ترکیبات خنثی وثابتی هستند که می توانند بجای هیپوکلریت ها بکار روند مانند کلر آمینT، هالازون ،کلرو آزودین ، سوکسین کلرومید که مصرف این مواد در مقایسه با ترکیبات کلر غیر آلی محدودتر می باشند.

 

v    مواد احیاء کننده

 

دی اکسید سولفور ماده احیاء کننده قوی است. این گاز در پاره ای موارد برای گندزدایی اتاق واثاثیه بکارمی رود گازی بی رنگ وغیر قابل اشتعال با بوی خفه کننده شدید است .

 

v      مواد اکسید کننده 

 

این مواد نه تنها روی میکروبهای بی هوازی بلکه بر روی کوکوس های گرم مثبت ومنفی وحتی روی اسپیروکت ها موثر میباشد از نظر ساختمان شیمیائی این مواد به دو گروه پراکسید ها و پرسل ها تقسیم می شوندکه به این گروه باید اوزون را نیز اضافه کرد. پراکسید ها شامل آب اکسیژنه وپرسل ها شامل پربورات سدیم ، بورات یا بوراکس ،     پراکسید روی ، پراکسید منیزیم ، پرمنگنات پتاسیم و کلرات پتاسیم میباشد

 از معایب مواد اکسید کننده اثر ضد میکروبی در غلظت بالاست که گران تمام می شود.

  

v    پاک کننده ها

 عوامل تمیز کننده و مرطوب کننده که عمدتا برای تمیز کردن سطوح از آنها استفاده می شود پاک کننده نامیده میشود  مواد سطح شئ را از یک قشر رطوبت پذیر با بار الکتریسیته آنیونی ، کاتیونی و آمفوتریک می پوشانند و       به این ترتیب فشار سطحی را کم کرده و باعث می شوند که در حضور آن ها روغن به آسانی در آب به حالت تعلیق        درآمده و حذف گردد. صابون ها و پاک کننده ها سورفاکتانت هائی هستند که با عمل پاک کنندگی خود باعث حذف فیزیکی میکروب ها می شوند و علاوه بر این بعضی از این ترکیبات با از بین بردن دیواره سلول ها آن ها را از بین     می برند بنا براین به آن ها گندزدا اطلاق میگردد به عبارت دیگر هر ماده شیمیائی که دارای خواص نفوذ ، پخش کنندگی ، امولسیون کنندگی ، خیس کنندگی و پائین آوردن کشش سطحی است دارای خاصیت پاک کنندگی         می باشد.این مواد گرچه از نظر فیزیکی و شیمیائی دارای اختلاف هستند ولی چون در پائین آوردن کشش سطحی مایعات مشترک هستند لذا دترجنت نامیده می شود .

 

·        مزایا:

 

 پائین بودن میزان موارد تحریک پوست ، اثر سریع ، مرطوب کردن و نفوذ در نسج ، داشتن اثر دترجنت و امولسیون کنندگی و ضعیف بودن سمیت عمومی

 

·        معایب :

 

کاهش اثر باکتری کشی بر اثر جذب شدن به وسیله پنبه ،لاستیک وسایر مواد دارای خلل وفرج   

 

 مناسب ترین تقسیم بندی بر پایه وضع یونی آنها در محلول مایی یا به عبارت دیگر برپایه تجزیه الکترولیتیکی :

 

الف )کایتونی   ب )آنیونی    ج)غیر یونی   د)آمفوتریک .

 

کاتیونی

 

قدرت پاک کنندگی این ترکیبات کم، ولی خاصیت میکروب کشی آنها قوی می باشد .

سودوموناس ،پروتئوس واکثر پاتوژن های فرصت طلب گرم منفی به طور ضعیف توسط این عوامل مهار می گردند. ولی آندوسپور باکتری هاوباسیل توبرکلروزیس نسبت به این عوامل مقاومند. این عناصر می توانند با پروتئین ، چربی و فسفات وارد واکنش شوند. ضرورت دارد قبل از استفاده از مواد کاتیونی سطوحی که مورد  استفاده قرار می گیرد به وسیله عناصر آنیونیک تمیز شوند.

  

بعضی از سورفاکتانت های کاتیونی که بیشتر مورد استفاده قرار میگیرند:

 گروه ترکیبات آمونیوم کواترنری:

 خاصیت قارچ کشی دارند و فعالیت اسپور ها را مهار میکند، در شرایط قلیائی دارای حداکثر باکتری کشی هستند ، سمیت ندارند ، تحریک کننده نیستند و پایداری خوبی دارند. قدرت میکروب کشی این ترکیبات توسط ترکیبات آلی کاهش یافته و با دترجنت های آنیونی و برخی عوامل غیر یونی و فسفولیپید ها خنثی می شوند.

 

معروف ترین ترکیبات کاتیونی از گروه آمونیوم کواترنری

 

ساولن ، فمرول ، سیپرین ، ستاولن

 

سورفاکتانت های آنیونی

 

به ترکیباتی گفته می شود که قسمت فعال سطحی (لیپوفیل ) در محلول ایجاد یون منفی می کند.خاصیت   پاک کنندگی این ترکیبات در قسمت آنیونی آن ها قرار داردو بیشتر روی باکتری های گرم مثبت اثر دارند. اثر مواد کاتیونیک توسط این سورفاکتانت ها خنثی میشود این ترکیبات بیشتر دارای خواص پاک کنندگی قوی و ضد میکروبی ضعیف هستند ولی در غلظت های بالا میتوانند باکتری های گرم مثبت را تجزیه کنند. این ترکیبات کف زیادی تولید می کنند که نمونه بارز آن ها صابون ها هستند. این گروه ( سورفاکتانت های آنیونی ) بزرگترین گروه پاک کننده ها را تشکیل می دهند

 

 سورفاکتانت های آنیونی به 6 گروه عمده تقسیم می شوند.

 

1- صابون ها 2- الکیل آریل سولفونات 3- الکل سولفات های چرب با زنجیر طولانی 4- استر های سولفاته      5- اولیفین سولفات و سولفونات 6- الکان سولفونات

 

سورفاکتانت های غیر یونی

 

این ترکیبات به عنوان پاک کننده ، امولسیون کننده در تحقیقات شیمیایی دارای مزایای زیادی می باشد در     فراورده های داروسازی از خواص مرطوب کنندگی، کف کنندگی، پخش کنندگی و امولسیون کنندگی این مواد استفاده می شود. همچنین به عنوان ماده اولیه در مایع ظرفشویی و پاک کننده هایی با خاصیت پاک کنندگی کم استفاده شده است. بار الکتریکی آنها صفر است و برای تهیه پودرهای رختشویی و ظرفشویی و شامپو به کارمی رود

   

سورفاکتانتهای آمفوتریک:

  این مواد هردو خواص پاک کننده های آنیونی و کاتیونی را تواما داراست و در محلول های اسیدی به عنوان یک ترکیب آنیونی عمل می کند. امروزه از این ترکیبات به عنوان سورفکتانت اصلی در شامپوهای بچه استفاده می شود

بعضی از این ترکیبات کف تولید می کنند که به دلیل این خاصیت در شامپو های فرش و مو استفاده  می شود.

  

v      فلزات سنگین

 

 یونهای فلزات سنگین در غلظتهای کم برای گندزدایی استفاده می شود مثل کلرورجیوه  

استریل کننده ها ی گازی شکل:

معروفترین آن ها اکسید اتیلن است که خاصیت اسپور کشی و میکروب کشی دارد.

 

v    کلرو هگزیدین

 

معروفترین ضد عفونی کننده از گروه دی گوانید هاست . بر بسیاری از باکتریها و قارچها موثر است ولی روی      ویروس ها، مایکو باکتریوم ها و اسپورها اثری ندارد.

 

  

 

لطفا قسمت خودآزمایی را مطالعه نموده  و پاسخ های خود راحداکثرتا تا ریخ۲۰/۰۶/۸۷ پست الکترونیکی

HRSTKSH@GMAIL.COM

 ارسال نمایید.

از آن جایی که ارسال این پاسخ ها به منزله حضور در دوره می باشد در پایان تمرین ارسالی و قسمت موضوع پست الکترونیک- Subject-حتما  نام خانوادگی  خود را نیز یادداشت نمایید.

 

سوالات گندزداها :

 

1-بزرگترین گروه پاک کنندها کدامیک از گروههای زیر است ؟

الف:سورفاکتانت های آنیونیo  ب: سورفاکتانتهای کاتیونی  o    ج: سورفاکتانتهای غیریونیo                        د: سورفاکتانتهای آمفوتریک o

 

2-کدامیک از موارد زیر از خصوصیات شیمیایی ایده آل نمی باشد ؟

 

الف :نداشتن میل ترکیبی با خون   o     ب: قدرت نفوذ بالا  o  ج: زمان رسیدن به پیک اثر زیاد باشد   o        د: بوی زننده نداشته باشد  o

 

3- آب اکسیژنه جزء کدام گروه تقسیم می شود ؟

الف : مواد احیا کننده o   ب: مواد اکسید کننده   o   ج: هالوژن ها  o   د: فنول   o 

 

4-در کدام فرآیند همه سلولهای زنده ،اسپورها وویروس ها از بین می روند ؟

الف : استریلیزاسیون  o  ب: پاستوریزاسیون   o   ج: گند زدائیo    د:  اتوکلاو کردن o

 

5-کدامیک از عناصر زیردر گروه هالوژن ها عامل ضد میکروبی قوی تری بشمار می رود ؟

الف : فلوئور o    ب: کلر o       ج: ید      o      د: برم o